• 1. थंडीपासून संरक्षण: गोणपट पडदे, फ्लेक्स कपडा, सुरक्षित शेकोटी, गरम पाणी, अतिरिक्त खुराक आणि कोरडी बसण्याची जागा उपलब्ध करणे.
• 2. फुफ्फुसदाह/ठसकणे: कमी प्रतिकारशक्ती असलेल्या गोवंशासाठी वनस्पतीजन्य प्रतिजैवक (Ginger, Oregano, Thyme, Tea tree तेल) पशुवैद्यकाने वापरावेत.
• 3. रात्री निरीक्षण: दर 4 तासांनी पाण्याची भांडी, गव्हाण, मलमूत्र, थंडीमुळे कुडकुडणारे गोवंश अशी सर्व तपासणी शांततेत करावी.
• 4. हिरव्या चाऱ्याची लागवड: रब्बी हंगामासाठी हिरवा चारा मोठ्या प्रमाणात पेरणी करणे आवश्यक.
• 5. माजाची लक्षणे: शरीर वजन योग्य असणाऱ्या गायी/कालवडींमध्ये हिवाळ्यात माजाची लक्षणे दिसतात — देशी पैदास करणे योग्य.
• 6. प्रजनन ऋतू: माजावर येणाऱ्या गोवंशासाठी शुद्ध देशी गोवंशाचे रेत वापरूनच रेतन करावे.
• 7. त्वचेची निगा: कास, शेपटीची आतील बाजू सुकल्यास नारळ तेल, निर्जंतुक व्हॅसलीन किंवा लोणी-हळद वापरावी.
• 8. ओलाव्यापासून संरक्षण: गोवंश भिजू नये आणि गोठ्याबाहेर पाणी साठणार नाही याची पूर्ण काळजी घ्यावी.
• 9. आहार वाढ: दैनंदिन आहारात किमान 10% वाढ करावी जेणेकरून शरीरातील तापमान संतुलित राहील.
• 10. वाहतूक: अत्यावश्यक सोडल्यास हिवाळ्यात रात्री गोवंशाची वाहतूक टाळावी.
• 11. निवारा/आच्छादन: जाड कपडे, फरशीवर रबरी चटई, काँक्रीटवर पुठ्ठे — पूर्ण बंदिस्त निवारा आवश्यक.
• 12. तापमान नोंद: 5% गोवंशांचे तापमान, श्वास व नाडी दररोज तपासावी व नोंद करावी.
• 13. थंड वारे: थंड हवेचे झोत असल्यास गोवंशाला मुक्त संचारासाठी बाहेर सोडू नये.
• 14. नोंदी अद्यावत: सर्व माहिती व नोंदवह्या नियमित अद्यावत कराव्यात.
• 15. प्रशिक्षण: गोआधारित नैसर्गिक शेती, नवीन गोमय उत्पादन निर्मिती व चर्चासत्रासाठी हा काळ सर्वोत्तम.
• 16. गोपर्यटन/साहित्य: गो आधारित तांत्रिक साहित्य, वाचनालय, विक्री केंद्र यांसाठी नियोजन करावे.
• 17. सन्मान नामांकन: महाराष्ट्र शुद्ध देशी गोवंश सन्मानासाठी नामांकन सादर करावे.
• 18. हवामान पूर्वसूचना: हवामान बदलाची माहिती घेत सतर्क राहावे.
• 19. आपत्ती व्यवस्थापन: पाऊस, चक्रीवादळ, हिमवृष्टीसाठी प्रतिबंधात्मक उपाय तयार ठेवावे.
• 20. जनसहभाग: सर्व गोपालक, पशुवैद्यक, गोरक्ष यांच्या सूचना घेऊन सुधारणा कराव्यात.

संकलन व निर्मिती — डॉ. नितीन मार्कण्डेय (सदस्य, गोसेवा आयोग)