सोयाबिन कुटार / भुसा यांचा पशु आहारामध्ये उपयोग
१ पार्श्वभूमी व भारतातील/महाराष्ट्रातील पशुधनाची सद्यस्थिती
कृषीप्रधान भारत देशाच्या आर्थिक तसेच सामाजिक क्षेत्रामध्ये पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसायाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. विशेषतः ग्रामीण क्षेत्रामध्ये हा व्यवसाय उपजीविकेचे साधन, रोजगार निर्मिती, मानवी आरोग्यासाठी आवश्यक पोषणमूल्यांची पूर्तता आणि जमिनीचा पोत सांभाळणारा आधारस्तंभ ठरत आहे.
भारतात सध्या जवळपास २३० दशलक्ष टन दूध उत्पादनासह भारत जगात प्रथम क्रमांकावर असला तरी प्रति डोई दूध उत्पादन व उपलब्धतेच्या बाबतीत आपण अजूनही मागे आहोत. भारतात एकूण पशुधनापैकी सुमारे १९% (११९ लक्ष) गायी आणि ५२% (१०९ लक्ष) म्हशी आहेत.
सध्या जनावरांसाठी चराऊ क्षेत्र, पडीक क्षेत्र व वनक्षेत्र यामध्ये दरवर्षी सुमारे १.५ लक्ष हेक्टर या वेगाने घट होत आहे. तसेच शेतकऱ्यांचा कल कपाशी, सोयाबीन यांसारख्या नगदी पिकांकडे वाढल्याने ज्वारी, मका, बाजरी या पारंपरिक चारा पिकांचे क्षेत्र घटले असून गंभीर चारा टंचाई निर्माण झाली आहे.
भारतात १९७९-८० मध्ये फक्त ४.१६ लक्ष हेक्टर लागवड क्षेत्र असणाऱ्या सोयाबीनचे क्षेत्र २०२३-२४ मध्ये १२५ ते १२७ लक्ष हेक्टरपर्यंत वाढले आहे. एकट्या महाराष्ट्रात ५२ लक्ष हेक्टर तर विदर्भात १९.९७ लक्ष हेक्टर सोयाबीनचे क्षेत्र आहे. यामुळे महाराष्ट्रात दरवर्षी तब्बल ७५ ते ८० लक्ष टन सोयाबीन कुटार/भुसा सहज उपलब्ध होऊ शकतो!
२ शेतकऱ्यांमधील गैरसमज विरुद्ध प्रत्यक्ष वास्तव
सोयाबीन कुटारामध्ये पारंपरिक ज्वारी, मका यांच्या चाऱ्यापेक्षा तिप्पट अधिक प्रथिने असूनही आजही अनेक शेतकरी त्याचा आहारात वापर करत नाहीत किंवा तो जाळून टाकतात. यामागील मुख्य कारणे व त्यांचे निराकरण खालीलप्रमाणे आहे:
"सोयाबीन कुटार उष्ण असते आणि यामुळे जनावरांचे आरोग्य बिघडून दूध कमी होते."
"सोयाबीनचे कुटार कडक असते, त्यामुळे जनावरे ते आवडीने खात नाहीत."
३ पशु खाद्यात सोयाबीन कुटाराचा वापर करण्याच्या ५ शास्त्रोक्त पद्धती
संशोधनाअंती सिद्ध झालेल्या खालील ५ पद्धतींचा वापर करून सोयाबीन कुटार मऊ, पचनीय आणि अत्यंत चविष्ट बनवता येते:
रात्रभर पाण्यात भिजवून खाऊ घालणे
सोयाबीन कुटार कोरडे न देता ते रात्रभर स्वच्छ पाण्यात भिजवून ठेवावे आणि सकाळी जनावरांना द्यावे. यामुळे कुटारातील कडकपणा नष्ट होऊन ते सहज पचनीय होते.
२ टक्के मिठाच्या पाण्याच्या द्रावणात भिजवणे
सोयाबीन कुटार २% तीव्रतेच्या मिठाच्या पाण्यात भिजवून रात्रभर प्लास्टिक कागदाने झाकून हवाबंद ठेवावे. सकाळी खाऊ घातल्यास कुटाराची चव वाढते, जनावरे भरपूर पाणी पितात आणि त्यांची ग्रहणता व पाचकता मोठ्या प्रमाणात वाढते.
मूल्यवर्धक प्रक्रिया (पोषक घटकांचे समृद्धीकरण)
हे सर्व घटक ४० लिटर पाण्यात व्यवस्थित विरघळवून ते पाणी १०० किलो सोयाबीन कुटारावर समप्रमाणात शिंपडावे व चांगले मिसळावे. हे मिश्रण कमीत कमी ३ आठवडे हवाबंद (Airtight) प्लास्टिकमध्ये ठेवावे. ३ आठवड्यांनंतर हे कुटार जनावरांना दिल्यास सुग्रास/खुराकीचा खर्च निम्म्यावर येतो.
२ टक्के युरिया प्रक्रिया
१०० किलो सोयाबीन कुटारामध्ये २ किलो युरिया ४० लिटर पाण्यात विरघळवून चांगले भिजवून घ्यावे. हे कुटार हवाबंद स्थितीत किमान ३ आठवडे ठेवावे. यामुळे लिग्नीनचे बंध सैल होऊन पचनशक्ती प्रचंड वाढते. (टीप: ही प्रक्रिया तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने करावी.)
इतर कडधान्य कुटार व हिरव्या चाऱ्यासोबत संतुलित मिश्रण
शेतकऱ्यांनी सोयाबीन कुटार एकटे न देता मूग, उडीद, तूर, हरभरा कुटार किंवा ज्वारी-मका कुट्टी व हिरवा चारा यांच्यासोबत योग्य प्रमाणात मिसळून द्यावे. संतुलित आहारामुळे जनावरांचे आरोग्य व दूध सातत्यपूर्ण राहते.
४ संशोधनाअंती सिद्ध झालेले ९ महत्त्वाचे फायदे
१. तिप्पट अधिक प्रथिने
पारंपरिक चाऱ्यापेक्षा सोयाबीन कुटारात ३ पट अधिक (६%) प्रथिने असतात. युरिया प्रक्रियेने हे प्रमाण १२ ते १३% पर्यंत वाढते आणि पचनक्षमता ६०% पर्यंत पोहोचते.
२. लिग्नीन बंध सैल
युरिया प्रक्रियेमुळे कडक खोडातील लिग्नीनचे बंध सैल होतात, कुटार मऊ बनते आणि जनावरे ते आवडीने पचवतात.
३. ग्रहणतेमध्ये ४६% वाढ
प्रक्रिया केलेल्या सोयाबीन कुटाराची खाण्याची ग्रहणता तब्बल ४६% पर्यंत वाढते, चारा वाया जात नाही.
४. पचनीय मूलद्रव्ये उपलब्धता
पचनीय प्रथिने ५% वरून ६.५०% पर्यंत आणि इतर जीवनसत्त्वे व मूलद्रव्ये ५३% वरून ५७% पर्यंत वाढतात.
५. दूध उत्पादनात २५% वाढ
प्रक्रियायुक्त कुटार खाऊ घातल्याने दुधाळ जनावरांच्या दैनंदिन दूध उत्पादनात २५ टक्क्यांपर्यंत भरीव वाढ दिसून येते.
६. दुधाची प्रत व फॅट सुधारणा
दुधातील स्निग्धांश (Fat), प्रथिने आणि घन घटक (SNF) यामध्ये थेट वाढ होऊन शेतकऱ्यांना दुधाला जास्तीचा दर मिळतो.
७. जनावरांचे निरोगी आरोग्य
जनावरांच्या आरोग्यावर कोणताही दुष्परिणाम होत नाही. रक्तातील हिमोग्लोबीन, प्रथिने, नत्र व लिपिड्स यांचे प्रमाण योग्य राहते.
८. खुराकात ५०% थेट बचत
३०० किलो वजनाच्या आणि ५ लिटर दूध देणाऱ्या गाईला हे कुटार दिल्यास रोजच्या खुराकात ५०% पर्यंत कपात करता येते!
९. एकूण खर्चात ४०-५०% बचत
शेतकरी आणि गोशाळा चालकांचा पशुखाद्यावर होणारा एकूण खर्च ४० ते ५० टक्क्यांनी कमी होऊन नफा दुपटीने वाढतो.
सोयाबीन काढणीनंतर शेतातील कुटार जाळून पर्यावरणाची हानी करू नका! त्यावर योग्य ती साधी प्रक्रिया करून दर्जेदार व पौष्टिक पशुखाद्य म्हणून वापर करा. यामुळे चारा टंचाईवर कायमस्वरूपी मात करता येईल आणि आपल्या गोवंशाचे संवर्धन अधिक सक्षमपणे होईल.